Her daim birlik ve beraberlik içinde, huzur ve sevgi dolu bayramlar geçirmek ümidiyle, üyelerimizin ve tüm islam aleminin Kurban Bayramını en içten dileklerimizle kutlarız.
  • Menü
  • Hoşgeldin Misafir ! (GirişÜye Olun)

    HAYVANCILIK MUHASEBESİ
    Konuyu Açan Kişi: GÜLDENN
    Cevap Sayısı: 0
    Görüntülenme Sayısı: 17937

    Cevapla 
     
    Değerlendir:
    • 1 Oy - 5 Yüzde
    • 1
    • 2
    • 3
    • 4
    • 5
    HAYVANCILIK MUHASEBESİ
    Yazar Mesaj
    GÜLDENN
    ADMİN SAĞ KOL
    Mesajlar: 3,440
    Tarih: Jul 2007
    Üye no: 15
    Nerden: Dünyalı
    Rep Puanı: 40
    Mesaj: #1
    HAYVANCILIK MUHASEBESİ
    BÜYÜKBAŞ HAYVANLARDA AMORTİSMANLAR, YENİDEN DEĞERLEME,
    MALİYET BEDELİ ARTIRIMI VE YENİLEME FONU*

    BAŞLIKLI MAKALENİN YASAL TÜM HAKLARI

    Dr. Azzem ÖZKAN** ' A AİTTİR

    GİRİŞ
    Amortisman; duran varlıkların kullanılacağı zaman süreci içinde değerlerinin
    bölümlere ayrılması, değer kayıplarının üretim maliyetine yansıtılması ve kaynak
    yaratacak duran varlıkların yenilenmesine imkan sağlamak üzere değerlerinin
    azaltılması ve sona erdirilmesidir1. Yetişmesi uzun süre alan ve yetiştikten sonra ürün
    veren hayvanlar da birer duran varlıktır. Bunlar literatürde canlı demirbaşlar olarak
    adlandırılır. Canlı demirbaşlar biyolojik organizmalar olarak kendi yaşamlarını
    sürdürürler, bu arada çeşitli ürünler verirler veya -iş hayvanı iseler- çeşitli işlerde
    kullanılırlar; belirli bir sürenin sonunda ise, ekonomik anlamda ürün veremez ya da iş
    yapamaz duruma gelirler. Doğal olarak canlı demirbaşlar için belirli bir yıpranma payı
    hesaplanması ve ekonomik ömürleri sonunda amorti edilmiş olmaları gerekir2.
    Aşağıda büyükbaş hayvancılık işletmelerinde hangi varlıklara amortisman
    ayrılacağı, uygulanacak amortisman oranı, amortisman yöntemi ve
    muhasebeleştirilmesine ilişkin açıklamalar yapılacaktır. Günümüzde iş hayvanları
    tarım işletmelerinde önemini kaybettiğinden sözkonusu hayvanlara ilişkin amortisman
    mevzu, inceleme konusu yapılmayacaktır.
    1. Büyükbaş Hayvanlarda Amortisman
    Bu kısımda büyükbaş hayvancılık işletmelerinde bulunan besi hayvanları,
    damızlık hayvanlar, yetişmekte olan hayvanlar ve süt hayvanlarına amortisman
    ayrılıp ayrılamayacağı konusu incelenecektir.
    * Bu çalışma, yazarın doktora tezinin bir kısmından oluşturulmuştur (Azzem ÖZKAN, Büyükbaş
    Hayvancılık İşletmelerinde Maliyetler ve Muhasebeleştirilmesi, Yayımlanmamış Doktora Tezi,
    Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara, 2001)
    ** Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi.
    1 Oktay GÜVEMLİ: Amortismanlar Yeniden Değerleme ve Uygulamaları, 2. Baskı (İstanbul: Proje Danış
    Yayınları, 1989), s.8.
    2 Şevket YILDIRIM ve Canan ARIKBAY: Tarım İşletmelerinde Verimlilik Ölçümüne Uygun Kayıt Sistemlerinin
    Geliştirilmesi (Ankara: MPM Yayını No: 415, 1990), s.19.
    2
    a) Besi Hayvanlarında Amortisman
    Satmak amacıyla satın alınan hayvanlar, işletmede bir yıldan daha fazla süre
    kalsa bile amortisman ayrılamaz. Bunların tekdüzen hesap planında 153 Ticari Mallar
    hesabında; besiye alınan hayvanların ise 151 Yarımamül-Üretim hesabının “besiye
    alınan hayvanlar” yardımcı hesabında izlenmesi uygun olur3. Çünkü besi hayvanları
    demirbaş olarak nitelenmesi gereken hayvanlar değildir4. Yaşları ne olursa olsun,
    sabit değer niteliği taşımazlar5. Bu bakımdan da amortismana konu olmazlar. Nitekim
    benzer bir konuda yapılan çalışmada, yumurta tavukları için amortisman ayrılırken;
    etlik tavuklar için amortisman hesaplanmamıştır6.
    b) Damızlık Hayvanlarda Amortisman
    İşletmede bir yıldan fazla kalacak olan damızlık hayvanlar duran varlık olarak
    kayıtlarda gösterilir. Damızlık hayvanların ve meyve ağaçlarının ürün vermeye
    başlamadan önce amortismana tabi tutulmaları söz konusu değildir. Çünkü
    amortisman ayırmanın koşullarından biri, yıpranma ve aşınmanın meydana
    gelmesidir. Henüz ürün vermeyen hayvan veya bitkinin yıpranma veya aşınmaya
    maruz kalması sözkonusu olamaz. Bu bakımdan hayvanlarda amortisman ayırmaya,
    ürün vermeye veya hizmete hazır hale geldiği tarih itibariyle başlanmalıdır7. Keza,
    konuyla ilgili yapılan bir çalışmada da çiftçinin satın aldığı veya yetiştirdiği damızlık
    hayvana eskimesinden dolayı amortisman ayrılması gerektiği belirtilmiştir8.
    Örnek: Bir damızlık boğanın 800.000.000 TL’ye satın alındığını ve beklenen
    kullanım süresinin de üç yıl olduğunu, kullanımdan sonra da 200.000.000 TL’ye
    satılabileceğini kabul edelim. Bu durumda normal yönteme göre her yıl ayrılacak
    amortisman gideri 200.000.000 TL olacaktır. Tabiatıyla birinci yılın sonundaki net
    defter değeri 600.000.000 TL; ikinci yılın sonundaki ne defter değeri de 400.000.000
    TL olacaktır9.
    3 Besiye alınan hayvanların 15 hesap grubundaki boş hesaplardan birinde de izlenebileceğini belirten yazarlar
    mevcuttur. Sakıp ŞEKER: Dönem Sonu İşlemleri-Cilt-2: (Ankara: Yaklaşım Yayınları, 1999), s.797; Münir
    BELLEK: “Tarım Ürünleri ve Tekdüzen Hesap Planı”, Mükellefin Dergisi, Sayı:50 (Şubat 1997), s.48.
    4 Münir BELLEK: a.g.em., ss.46-47.
    5 Hasan DOĞAN: Çiftçinin Gelir Vergisi ve Tarım İşletmelerinde Muhasebe (Adana: 1975), s.128.
    6 Nalan AKDOĞAN: Tekdüzen Muhasebe Sisteminde Maliyet Muhasebesi Uygulamaları (Ankara: Gazi
    Kitabevi Yayınları, 1998), ss.750-761.
    7 Sakıp ŞEKER: a.g.e., s.796.
    8 John A. HOPKİNS and Earl O. HEADY: Farm Records and Accounting (IOWA: Iowa State University Press,
    1962), ss.252-253.
    9 Ford STURROCK: Farm Accounting and Management (Toronto: 1981), s.67.
    3
    Damızlık hayvanlar için ayrılan amortisman giderinin dönem gideri mi
    sayılacağı, üretim maliyeti mi kabul edileceği tartışmalıdır. Yapılan bir çalışmada
    damızlık hayvanların amortismana tabi tutulması gerektiği tarihten sonraki
    harcamaların iktisadi kıymetin değerini artırıcı olmayıp, varlığını sürdürmekle ilgili
    olduğu için genel gider sayılacağı belirtilmiştir10.
    Kanaatimizce bu giderler, damızlık hayvandan elde edilen ürünlerin maliyetine
    eklenmelidir. Keza, bir üretim işletmesinde makinaya yapılan bakım gideri, onun
    korunması ve daha iyi hizmet vermesiyle ilgilidir ve üretim maliyetinin bir unsurudur.
    Dolayısıyla canlı hayvanların amortisman giderleri de üretim maliyetine dahil
    edilmelidir.
    c) Yetişmekte Olan (Olgunlaşmamış) Hayvanlarda Amortisman
    İşletmede imal edilen sabit kıymetlere yapılan harcamalar, varlık işletmede
    kullanılır duruma gelinceye kadar tekdüzen hesap planındaki yapılmakta olan
    yatırımlar* hesabında izlenmektedir. Benzer şekilde ileride işletmede kullanılacak
    olan ve yetiştirilmesi devam eden canlı hayvanlar da bu hesapta izlenmelidir.
    Yetiştirme süresi içinde hayvanlara yapılan her türlü gider, onların maliyetine ilave
    edilmelidir. Canlı hayvanlar işletmede kullanılabilir hale geldiklerinde ise, yapılan
    giderlerin toplamı hayvanların maliyet bedeli olarak kabul edilmelidir. Amortismanlar
    da bu bedel üzerinden ve hayvanın işletmede kullanılabilir duruma geldiği hesap
    döneminden itibaren ayrılmaya başlanmalıdır11.
    Canlı hayvanın henüz işletmede kullanılamaz derecede küçük iken, işletme
    dışından satın alınması ve kullanılabilir duruma gelinceye kadar işletmede
    yetiştirilmesi durumunda, maliyet bedeli ve dolayısıyla amortisman matrahı şu
    unsurlardan oluşacaktır12: (1) Hayvanın iktisabı için ödenen satın alma bedeli (2)
    yetişme sürecinde ona yapılan her türlü giderler.
    10 Sakıp ŞEKER: a.g.e., s.797.
    * Tekdüzen hesap planında yetiştirilmekte olan hayvanlar için özel bir hesap açılmamıştır. Bu hayvanların
    yapılmakta olan yatırımlar olarak adlandırılması yanlış anlamalara sebep olabilir. Çünkü yapılmakta olan
    yatırımlar işletmede yapımı süren, yer altı ve yerüstü düzenleri, binalar, tesis makine ve cihazlar, taşıtlar ve
    demirbaşlar gibi duran varlıkları anımsatmaktadır. Canlı hayvanlar için yapılmakta olan yatırımlar yerine “verim
    aşamasına gelmemiş canlı hayvanlar” veya “yetişmekte olan canlı hayvanlar” ifadesi daha uygundur. Fakat, 25.
    hesap grubunda bu amaç için tahsis edilecek herhangi bir boş hesap bulunmamaktadır. Bu bakımdan “verim
    aşamasına gelmemiş canlı hayvanlar” için zorunlu olarak “258 Yapılmakta Olan Yatırımlar Hesabı”
    kullanılmaktadır. Fakat sözkonusu canlı hayvanlar için yardımcı hesapların açılması uygun olur.
    11 N. Kemal GÜNDÜZ ve Necati PERÇİN: Amortismanlar ve Yeniden Değerleme (Ankara: Yaklaşım Yayınları,
    1997), s.82.
    12 N. Kemal GÜNDÜZ ve Necati PERÇİN: a.g.e., s.82.
    4
    d) Süt Hayvanlarında Amortisman
    Süt hayvanları (demirbaşlar gibi) belli hayat süresine ve değer kaybına
    uğrama özelliği olan, sabit kıymetlerdir. Bu hayvanların normal koşullar altında
    değerleri belli bir olgunluk çağına kadar artış gösterir, sonraları fayda ve hizmet
    nitelikleri azaldıkça değerleri de azalır ve özellikleri de kaybolur. Sütünden
    yararlanılan hayvanlar, yaşları ilerleyip verimden düştüğünde kasaplık hayvan olarak
    kesime verilir. Dolayısıyla süt hayvanının amortisman tutarı, hayvanın süt vermeye
    başlaması ile kasaplık hale gelmesi arasındaki geçen süreyi içermelidir13.
    Örnek: Bir canlı hayvanının maliyet değerinin 1.500.000.000 TL olduğunu
    kasaplık olarak satılması halinde de 500.000.000 TL’ye satılabileceğini kabul edelim.
    Bu durumda üzerinden amortisman hesaplanacak tutar (1.500.000.000 TL-
    500.000.000 TL) 1.000.000.000 TL olacaktır. Bu hayvanın sütünden 7 yıl
    faydalanılması esasına göre; amortisman giderleri 1/7 oranı ile %14 üzerinden
    hesaplanacaktır. Sözkonusu amortisman giderleri sütün üretim maliyetine
    eklenmelidir.
    Literatürde süt hayvanları için amortisman ayrılması hususunda fikir birliği
    bulunmaktadır. Nitekim yapılan çeşitli çalışmalarda, verimli çağa erişmiş olan süt
    ineklerinin, yaşlanma ve yıpranma nedeniyle amortismana tabi olacakları ifade
    edilmektedir14. Hayvansal ürünlerin üretiminde kullanılan canlı hayvanlar normal
    amortisman yöntemine göre %20; azalan bakiyeler yöntemine göre de %40 oranında
    amortismana tabi tutulabilecektir15.
    Süt hayvanlarının süt vermeye başladıktan sonra değerlerinde yavaş yavaş
    azalma olur. Fakat bu değer azalmasının hızı, zaman geçtikçe artar. Dolayısıyla süt
    hayvanları için ayrılacak amortisman gideri, ilk yıllarda daha az; son yıllarda daha
    fazla olmalıdır. Bu durumda artan oranlı amortisman uygulaması süt hayvanlarında
    uygun bir yöntem olabilir16. Artan oranlı amortisman yöntemi Türk Vergi Hukuku’nda
    yer almamaktadır. Ayrıca “TMS-8 Maddi, Maddi Olmayan Duran Varlıklar İle Özel
    Tükenmeye Tabi Varlıklar” standardı ile “TMS-9 Amortisman Muhasebesi”
    13 Mehmet Ali AKTUĞLU: Tarım İşletmeleri ve Muhasebesi (İzmir: Ege Üniversitesi İktisadi ve Ticari Bilimler
    Fakültesi Yayınları, Yayın No: 64/24, 1972), ss.126-128.
    14 John A. HOPKINS and Earl O. HEADY:a.g.e., ss.252-253; Ali ARAS: a.g.e., s.80.
    15 Mürsel Ali KAPLAN: “Hayvansal Ürünlerin Üretiminde Kullanılan Canlı Hayvanlar, Muhasebe Kayıtlarında Ne
    Şekilde İzlenecek ve Nasıl Bir İşleme Tabi Tutulacaktır” Maliye Postası, (15 Mart 2001), s.49.
    16 Amortisman hesaplama yöntemleri için bkz: Oktay GÜVEMLİ: Amortismanlar Yeniden Değerleme ve
    Uygulamaları, 2 Baskı (İstanbul: Proje Danış Yayınları, 1989), ss.63-110.
    5
    standardında da mevcut değildir. Konuyla ilgili TMS-8’in 26. maddesinde eşit tutarlar
    yöntemi, hızlandırılmış amortisman yöntemi ve üretim miktarını esas alan
    yöntemlerden söz edilmektedir17.
    2. Büyükbaş Hayvanlarda Yeniden Değerleme
    VUK’nun 298. maddesine göre bilanço esasına göre defter tutan Gelir ve
    Kurumlar Vergisi mükellefleri (imtiyazlı şirketler hariç, kollektif, adi komandit ve adi
    şirketler dahil) bilançolarına dahil amortismana tabi iktisadi kıymetleri ve bu kıymetler
    üzerinden ayrılmış olup bilançolarının pasifinde gösterilen amortismanları her hesap
    dönemi sonu itibariyle yeniden değerleyebilirler. Buna göre binalar, boş arsa ve
    araziler dışındaki amortismana tabi iktisadi kıymetler ve VUK 314. maddesinde
    belirtilen tarım işletmelerince oluşturulan faaliyetler yeniden değerleme
    kapsamındadır18.
    Buna göre;
    Boş arsa ve arazi ve boş arsalar amortismana tabi değildir.
    Ancak;
    1. Tarım işletmelerinde vücuda getirilen meyvalık, dutluk, fındıklık, zeytinlik ve
    güllüklerle incir bahçeleri ve bağları gibi tarım tesisleri,
    2. İşletmede inşa edilmiş olan her nev’i yollar ve harklar amortismana tabi
    tutulur.
    Açıklamadan da farkedileceği gibi, canlı hayvanların yeniden değerleme
    kapsamında olup olmadığı konusunda açık bir ifade mevcut değildir. Ancak VUK’nun
    298. maddesinin “...gelir ve kurumlar vergisi mükellefleri bilançolarına dahil
    amortismana tabi iktisadi kıymetleri ve bu kıymetler üzerinden ayrılmış olup
    bilançolarının pasifinde gösterilen amortismanlar her hesap dönemi sonu itibariyle
    yeniden değerlenebilir” hükmü, tarım işletmelerinin bilançolarının aktifine kayıtlı
    amortismana tabi damızlık ve süt hayvanlarının da yeniden değerleme kapsamına
    17 TMS-8 ve TMS-9 Standardına ilişikin açıklamalar için bkz: Hüseyin TOKAY: “Duran Varlıkların 8 No.lu Türkiye
    Muhasebe Standardına Göre Aktifleştirilmesi”, Yaklaşım Dergisi, Yıl:7, Sayı: 77 (Mayıs 1999), ss.04-111; Hüseyin
    TOKAY: “Duran Varlıkların 8. No.lu TMS’ye Göre Aktifleştirme Sonrası İşlemleri”, Yaklaşım Dergisi, Yıl:7, Sayı:79
    (Temmuz 1999), ss.35-51; Hüseyin TOKAY: “Maddi ve Maddi Olmayan Duran Varlıklarla İlgili Türkiye Muhasebe
    Standartlarının Muhasebe Uygulamaları ve İlgili Vergi Yasaları İle Karşılaştırılması”, Muhasebe Bilim Dünyası Dergisi,
    Cilt:1, Sayı:1 (Nisan 1999), ss.43-51.
    18 Yurdakul ÇALDAĞ: Şirketler ve Muhasebesi (Ankara: Gazi Kitabevi Yayını, 1999), s.228.
    6
    girebileceğini belirtmektedir19. Fakat, henüz olgunlaşmamış olan yani ürün vermeyen
    biyolojik varlıklar ki, bunlar yapılmakta olan yatırımlardır, yeniden değerleme kapsamı
    dışındadır.
    İşletmenin aktifine kayıtlı bulunan “canlı demirbaşlar”ın yeniden değerlemeye
    tabi tutulmasındaki esaslar şöyledir20:
    -Yeniden değerlemeye tabi tutulacak MDV’lık bir yıl önceden aktife dahil olmalıdır.
    -Yeniden değerleme oranı her yıl Maliye Bakanlığı’nca aralık ayında yayınlanır.
    -Yeniden değerleme oranının altında da değerleme yapılabilir.
    -Yeniden değerleme işlemi, duran varlık ile onun birikmiş amortismanının değerleme
    oranı ile çarpımından ibarettir.
    -Ortaya çıkan değer artış fonu TTK’nunca yedek olarak kabul edilir.
    -Bu fon sermayeye ilave edilebilir.
    -Yeniden değerlemeye tabi tutulan MDV’lar duran varlığın her birinin değer artışları ve
    bunların hesaplamaları, amortisman kayıtlarında gösterilir.
    -Aylık mali tablo düzenleyen işletmelerde aylık tahmini olarak hesaplanan değer artış
    fonu ilgili hesaba alınır.
    -Yıllık mali tablo düzenleyen işletmelerde ise envanter işlemleri yapılırken
    amortismanlar hesaplanmadan önce yeniden değerleme işlemi yapılır ve ilgili hesaba
    kaydedilir.
    Zirai faaliyette bulunan tarım işletmelerinden bilanço usulüne göre defter
    tutanlar yeniden değerleme yapabilirler. Ancak, zirai işletme hesabı esasına göre
    defter tutan tarım işletmeleri yeniden değerleme yapamazlar.
    Bilanço usulüne göre defter tutmakla birlikte, kurumlar vergisi mükellefi
    olmayan zirai gelir vergisi mükellefleri, yeniden değerlemeden oluşan değer artış
    fonunu bilançoda tutabilirler, sermayeye ilave edemezler. Sermayeye ilave veya
    başka bir hesaba nakledildiğinde, işletmeden çekilen değer olarak kabul edilip
    vergilendirilir.
    19 Mürsel Ali KAPLAN: a.g.m., s.49.
    20 Yurdakul ÇALDAĞ: a.g.e., ss.228-229.
    7
    Zirai faaliyette bulunan kurumlar vergisi mükellefleri ise yeniden değerleme
    değer artış fonunu sermayeye ekleyebilirler. Ancak sermayeye ilave dışında başka
    bir hesaba nakil veya işletmeden çekme durumunda vergi doğacaktır.
    3. Büyükbaş Hayvanlarda Maliyet Bedeli Artırımı
    Gelir Vergisi Kanunu’nun 38. maddesinin son fıkrası uyarınca mükelleflerin
    iktisap tarihinden itibaren en az iki tam yıl* işletmelerinde kayıtlık bulunan
    gayrimenkul, iştirak hisseleri ve amortismana tabi iktisadi kıymetleri elden çıkarmaları
    halinde, bu iktisadi kıymetlerin maliyet bedeli bunların iktisap edildiği ve elden
    çıkarıldıkları yıllar hariç olmak üzere, her takvim yılı için VUK hükümlerine göre
    belirlenen yeniden değerleme oranında artırılarak kazancın tespitinde dikkate
    alınabilecektir21.
    Madde metni içinde yer alan “...bu hüküm 39’ncu madde gereğince işletme
    hesabı esasına göre ticari kazancın tespitinde de uygulanır” ifadesi; zirai işletme
    hesabı esasına göre defter tutan tarım işletmeleriyle serbest meslek kazanç defteri
    tutan serbest meslek erbaplarının bu uygulamadan yararlanamayacağını ifade
    etmektedir.
    Maliyet bedeli artırımında oluşan “maliyet artış fonu” kazancın tespitinde
    dikkate alınabilir. Maliyet bedelini artırımı sonucu oluşan fon bilançonun pasifinde
    “Maliyet Artış Fonu” hesabında izlenir. Maliyet artış fonu tutarı sermayeye ilave
    edilebilir. Sermayeye ilave dışında herhangi bir nedenle fon hesabından başka bir
    hesaba devri veya işletmeden çekilmesi durumunda ilgili dönemin geliri sayılacak
    vergi matrahına ilave edilecektir22.
    İktisadi kıymetlerin yeniden değerlemeye tabi tutulmuş olmaları, maliyet bedeli
    artırımına engel teşkil etmez23. Ayrıca elden çıkartılan iktisadi kıymetin yenilenmesine
    karar verilmesi durumunda ortaya çıkan kâr yenileme fonuna alınabilir24.
    Özetle, hangi faaliyet konusuyla iştigal ederse etsin, bilanço esasına göre
    defter tutan işletmeler maliyet bedeli artırımı yapabilirler. Tabiatıyla hayvansal ürün
    * Buradaki iki tam yıldan 24 ayı anlamak gerekir. 24.9.1998 tarih ve 0.51/5111-65 sayılı özelge.
    21 İsmail KOŞ: “Maliyet Bedeli Artırımı” Vergi Dünyası Sayı:208 (Aralık 1998), s.109.
    22 Maliyet bedeli artırımıyla ilgili geniş bilgi için bkz: Nalan AKDOĞAN ve Orhan SEVİLENGÜL: Türkiye
    Muhasebe Standartları İle Uyumlu Tekdüzen Muhasebe Sistemi Uygulaması 9. Baskı (Ankara: Gazi
    Kitabevi Yayınları, 1999), s.464; Remzi ÖRTEN: Genel Muhasebe ve Tekdüzen Muhasebe Sistemi
    Uygulama Örnekleri (Ankara: Gazi Kitabevi Yayınları, 2000), ss.343-366; Remzi ÖRTEN: Ortaklıklar ve
    Muhasebe Uygulamaları (Ankara: Gazi Kitabevi Yayınları, 1999), ss.293-312.
    23 N. Kemal GÜNDÜZ ve Necati PERCİN: a.g.e., s.369.
    24 Safiye ÖNGEN: Vergi Muhasebesi (Ankara: Yaklaşım Yayınları, 2000), s.115.
    8
    üretiminde kullanılan canlı hayvanlar (damızlık ve süt hayvanı) için de maliyet
    bedeli artırımı yapılabilir25. Fakat, işletme hesabı esasına göre defter tutanlardan
    sadece ticari kazanç sahipleri maliyet bedeli artırımı yapabilirler, bunun dışındaki zirai
    kazanç sahipleri ile serbest meslek kazanç sahipleri bu uygulamadan
    yararlanamazlar.
    4. Büyükbaş Hayvanlarda Yenileme Fonu
    Amortismana tabi iktisadi kıymetlerin satılması veya sigortalı olanların hasara
    uğraması nedeniyle sigortadan tazminat alınması durumunda oluşan kâr veya zararın
    tespiti ve yenileme fonu ayrılması konuları VUK’nun 328 ve 329. maddelerinde
    düzenlenmiştir. Konuyla ilgili esaslar ve büyükbaş hayvancılık işletmelerindeki
    uygulama imkanı aşağıda inceleme konusu yapılmıştır.
    a) Büyükbaş Hayvanların Satılması Halinde Yenileme Fonu
    Amortismana tabi iktisadi kıymetlerin satılması halinde, alınan bedel ile
    bunların envanter defterinde kayıtlı değerleri arasındaki fark kar-zarar olarak dikkate
    alınacaktır. Fakat, satılan iktisadi kıymetin yenilenmesi işin mahiyetine göre zorunlu
    bulunursa ve işletme yöneticilerince bu konuda karar verilmiş ve teşebbüse
    geçilmişse, satıştan doğan kâr yenileme giderlerini karşılamak üzere, pasifte geçici
    bir hesapta azami üç yıl süre ile tutulabilir (VUK, 328). Her ne sebeple olursa olsun
    bu süre içinde kullanılmamış olan karlar üçüncü yılın vergi matrahına eklenir. Üç
    yıldan önce işin terki, devri veya işletmenin tasfiyesi halinde bu karlar o yılın
    matrahına eklenir.
    Bu esaslar dahilinde yeni değerlerin iktisabında kullanılan kar, yeni değerler
    üzerinden ayrılacak amortismanlara mahsup edilir. Bu mahsup tamamlandıktan
    sonra itfa edilmemiş olarak kalan değerlerin amortismanına devam edilir.
    Buna göre yenileme fonu uygulamasından yararlanılabilmesi için şu şartların
    yerine getirilmesi gerekir26:
    1. Yenileme fonu ayrılabilmesi için bilanço esasına göre defter tutulmalıdır27.
    Ayrıca uygulamadan yararlanıp yararlanmama işletmenin isteğine bırakılmıştır28.
    25 Mürsel Ali KAPLAN: a.g.m., s.50.
    26 Gürol ÜREL: “Sabit Kıymet Satış Karının Tespiti ve Yenileme Fonu Uygulaması”, Vergi Dünyası, Sayı:214
    (Haziran 1999), s.20.
    27 Hayrettin ERDEM: “Bütün Yönleriyle Yenileme Fonu ve Uygulaması” Yaklaşım Dergisi, Yıl:5; Sayı:59 (Kasım
    1997), ss.93-94.
    28 Necati PERÇİN: “Yenileme Fonu Uygulaması ve Muhasebesi” Vergi Sorunları, Sayı:100, s.38.
    9
    2. Satılan amortismana tabi iktisadi kıymetin yenilenmesinin zorunlu olması
    veya bu konuda işletmeyi yönetenlerce karar verilip girişimde bulunulmuş olması
    gerekir. Harekete geçme; piyasa araştırmaları ve yazışmalar yapma, yönetim kurulu
    kararı alma, proforma fatura alma olarak kabul edilebilir29.
    3. Yeni satın alınacak iktisadi kıymetin daha önce satılan kıymetle aynı türden
    olması gerekir. Dolayısıyla büyükbaş hayvancılık işletmesinde amortismana tabi
    iktisadi kıymet olarak yer alan bir süt hayvanı satılmışsa yenileme fonu ayırabilmek
    için satın alınacak hayvanın da süt hayvanı olması gerekir.
    Yapılan bazı çalışmalarda yasa metninde açık hüküm olmamakla birlikte tüm
    amortismana tabi iktisadi kıymetler için yenileme fonu uygulanamayacağı
    belirtilmektedir30. Çalışmalarda “maddi olmayan duran varlıkların” her ne kadar
    amortismana tabi iktisadi kıymet olsalar da bunların yeniden değerlemeye tabi
    olmadıkları, dolayısıyla yenileme fonu uygulanamayacağı ifade edilmiştir.
    Sonuç olarak, bilanço esasına göre defter tutan tarım işletmesi, aktifine kayıtlı
    amortismana tabi canlı hayvanları satması halinde ortaya çıkan karı azami üç yıl
    bilançonun pasifinde tutmak üzere yenileme fonu ayırabilecektir. Bu hayvanlar
    yukarıdaki kısımlarda da tartışıldığı gibi ürününden yararlanılan süt ve damızlık
    hayvanlarıdır. Yetiştirip satmak amacıyla işletmede tutulan ve amortismana tabi
    olmayan besi hayvanları; maliyet bedeli artırımından, yeniden değerlemeden ve
    yenileme fonu uygulamasından yararlanamayacaktır.
    b) Büyükbaş Hayvanların Sigorta Tazminatları ve Yenileme Fonu
    İşletmeler aktifine kayıtlı bulunan amortismana tabi iktisadi kıymetleri yangın,
    sel ve su basması gibi doğal afetlere karşı sigorta ettirebilirler. Doğal afet meydana
    geldiğinde ise sigorta şirketi, meydana gelen hasar için sözleşmedeki şartlara göre
    bir tazminat öder31. Büyükbaş hayvancılık yapan işletmeler de hayvanlarını;
    a) Her türlü adi ve bulaşıcı hastalıklara,
    b) Her türlü kazalara, kurt parçalamasına, başkası tarafından kasten yapılan
    zehirlemelere veya yaralamalara,
    29 Necati PERÇİN: “Yenileme...a.g.m., s.39.
    30 Necati PERÇİN: “Yenileme a.g.m. s.45; N. Kemal GÜNDÜZ ve Necati PERÇİN: “Yenileme Fonu Uygulaması
    ve Muhasebe Kaydı” Yaklaşım Dergisi, Yıl:7, Sayı:74 (Şubat 1999), s.63.
    31 Safiye ÖNGEN: “Amortismana tabi İktisadi Kıymetlerin Sigorta Tazminatı” Yaklaşım Dergisi, Yıl: 6, Sayı:64
    (Nisan 1998), s.158.
    10
    c) Güneş çarpması, soğuktan donma, tel, çivi, taş ve benzeri sert ve delici cisimlerin
    yutulmasına,
    d) Zehirli çayır otlarından yeme ve ilaçlanmış meralarda otlamalara,
    e) Fırtına, yıldırım, yer sarsıntısı veya toprak kayması ve su baskınına,
    f) Yangın veya infilak sebebiyle meydana gelecek ölüm, yaralanma veya zorunlu
    olarak öldürme veya kestirmelere karşı sigortalayabilirler32.
    Yukarıdaki faktörler sebebiyle, tamamen veya kısmen zarar gören
    amortismana tabi büyükbaş hayvanlar için alınan sigorta tazminatları, bunların
    değerinden fazla veya eksik olduğu takdirde, aradaki fark kâr veya zarar olarak
    dikkate alınır. Ancak bu iktisadi kıymetlerin yenilenmesi zaruri bulunur veya bu
    hususta işletme yönetimi karar vererek teşebbüse geçerse, bu takdirde ortaya çıkan
    kâr yenileme giderlerini karşılamak üzere, pasifte geçici bir hesapta azami üç yıl
    süreyle tutulabilir. Bu süre içinde sözkonusu iktisadi kıymet yenilenmezse, süre
    sonunda fonun kâr hesaplarına aktarılması gerekir33.
    Yenileme fonu uygulamasından yararlanabilmenin şartları bu çalışmanın
    amortismana tabi iktisadi kıymetlerin satılması kısmında geniş ölçüde ele alınmıştır.
    Oradaki şartlar sigorta tazminatları için de geçerlidir. Bu bakımdan konuyu bir örnekle
    somutlaştırmak yararlı olacaktır.
    Örnek: Kayıtlı değeri 800.000.000 TL, birikmiş amortismanı 160.000.000 TL
    olan bir damızlık boğa, bulaşıcı hastalık sonucu imha edilmiştir. Sözkonusu hayvanın
    derisi ve tırnakları 80.000.000 TL’ya satılmış, ayrıca sigorta şirketi 740.000.000 TL
    hayvan hayat sigorta tazminatı ödeyeceğini beyan etmiştir. İşletme yönetimi de bu
    damızlık hayvanın yenilenmesine karar vermiştir. Buna göre yapılacak kayıt şöyle
    olacaktır:
    /
    100 KASA 80.000.000
    136 DİĞER ÇEŞİTLİ ALACAKLAR 740.000.000
    136.20 XYZ Sigorta Şirketi
    257 BİRİKMİŞ AMORTİSMANLAR 160.000.000
    257.20 Damızlık Hayvan Amortismanı
    255 DEMİRBAŞLAR (CANLI D.BAŞ) 800.000.000
    255.20 Damızlık Hayvanlar
    679 DİĞ. OLAĞANDIŞI GEL. VE KAR. 180.000.000
    /
    32 İhlas Sigorta, “Hayvan Hayat Sigortası Genel Şartları”, md.1, 1.
    33 Özgür ŞİMŞEK: “Demirbaş Eşyanın Değerlemesi, Yeniden Değerleme ve Yenileme Fonu Uygulaması”, Vergi
    Dünyası, Sayı: 208 (Aralık 1998), s.197.
    11
    679 DİĞER OLAĞANDIŞI GELİR VE KARLAR 180.000.000
    549 ÖZEL FONLAR 180.000.000
    549.10 Damızlık Hayvan Yenileme Fonu
    /
    Yenileme fonunun muhasebeleştirilmesine ilişkin farklı uygulama seçenekleri
    bulunmaktadır. Çalışma kapsamını genişleteceği düşüncesiyle buradaki uygulama
    vergi kanunları doğrultusunda yapılmıştır34.
    SONUÇ VE DEĞERLENDİRME
    Büyükbaş hayvancılık işletmelerindeki canlı hayvanlar dört gruba
    ayrılmaktadır. Bunlar besi hayvanları, süt hayvanları, damızlık hayvanlar ve
    yetişmekte olan hayvanlardır.
    Damızlık hayvanlar ve süt hayvanları işletmenin canlı demirbaşlarını oluşturur.
    Dolayısıyla bu hayvanlar demirbaşların tabi olduğu değerleme ve muhasebe
    işlemlerine tabidir. Bu bakımdan söz konusu hayvanlara yeniden değerleme
    yapılabilir. Satıldıklarında maliyet bedeli artırımı uygulanabilir. Yenilenmeleri zaruri
    bulunur ve işletme yöneticilerince karar verilirse yenileme fonu ayrılabilir.
    Büyükbaş hayvancılık işletmelerindeki bir diğer hayvan grubu ise besi
    hayvanlarıdır. Bunlar canlı demirbaş niteliğinde olmayan ve belirli bir süre bakım
    yapıldıktan sonra satılacak olan kasaplık hayvanlardır. Dolayısıyla bu hayvanlar
    işletmenin üretimi devam eden yarımamülleri gibidir. Bunlar üretim işletmesindeki
    yarımamüllerin tabi olduğu değerleme ve muhasebeleştirme ilkelerine tabidir.
    Büyükbaş hayvancılık işletmelerindeki bir diğer hayvan grubu ise henüz
    yetişme aşamasını tamamlamamış olan hayvanlardır. Bunlar belirli bir bakım
    süresinden geçtikten sonra, işletmede canlı demirbaş olarak tutulacaklardır.
    Dolayısıyla yetişme aşaması süresince tekdüzen hesap planındaki 258 Yapılmakta
    Olan Yatırımlar hesabında izlenecektir. Ürün verir duruma geldiklerinde ise
    Demirbaşlar veya Diğer Duran Varlıklar hesabının yardımcı hesabına “canlı
    demirbaşlar” olarak kaydedilecektir. Maddi duran varlık olarak bu hesaplardan birine
    kaydedildikten sonra ise, demirbaşların tabi olduğu değerleme ve muhasebe
    işlemlerine tabi olacaktır.
    34 Farklı yaklaşımlar için bkz: Remzi ÖRTEN: “Yenileme Fonu ve Muhasebe Uygulamaları”, Yaklaşım Dergisi,
    Yıl:7; Sayı:76 (Nisan 1999), ss.16-21.
    12
    YARARLANILAN KAYNAKLAR
    AKDOĞAN, Nalan ve Orhan SEVİLENGÜL. Türkiye Muhasebe Standartları İle
    Uyumlu Tekdüzen Muhasebe Sistemi Uygulaması 9. Baskı (Ankara: Gazi
    Kitabevi Yayınları, 1999).
    AKDOĞAN, Nalan. Tekdüzen Muhasebe Sisteminde Maliyet Muhasebesi
    Uygulamaları (Ankara: Gazi Kitabevi Yayınları, 1998).
    AKTUĞLU, Mehmet Ali. Tarım İşletmeleri ve Muhasebesi (İzmir: Ege Üniversitesi
    İktisadi ve Ticari Bilimler Fakültesi Yayınları, Yayın No: 64/24, 1972).
    BELLEK, Münir. “Tarım Ürünleri ve Tekdüzen Hesap Planı”, Mükellefin Dergisi,
    Sayı:50 (Şubat 1997).
    ÇALDAĞ, Yurdakul. Şirketler ve Muhasebesi (Ankara: Gazi Kitabevi Yayını, 1999).
    DOĞAN, Hasan. Çiftçinin Gelir Vergisi ve Tarım İşletmelerinde Muhasebe
    (Adana: 1975).
    ERDEM, Hayrettin. “Bütün Yönleriyle Yenileme Fonu ve Uygulaması” Yaklaşım
    Dergisi, Yıl:5; Sayı:59 (Kasım 1997).
    GÜNDÜZ, N. Kemal ve Necati PERÇİN. “Yenileme Fonu Uygulaması ve Muhasebe
    Kaydı” Yaklaşım Dergisi, Yıl:7, Sayı:74 (Şubat 1999).
    GÜNDÜZ, N. Kemal ve Necati PERÇİN. Amortismanlar ve Yeniden Değerleme
    (Ankara: Yaklaşım Yayınları, 1997).
    GÜVEMLİ, Oktay. Amortismanlar Yeniden Değerleme ve Uygulamaları, 2. Baskı
    (İstanbul: Proje Danış Yayınları, 1989).
    HOPKİNS, John A. and Earl O. HEADY. Farm Records and Accounting (IOWA:
    Iowa State University Press, 1962).
    KAPLAN, Mürsel Ali. “Hayvansal Ürünlerin Üretiminde Kullanılan Canlı Hayvanlar,
    Muhasebe Kayıtlarında Ne Şekilde İzlenecek ve Nasıl Bir İşleme Tabi
    Tutulacaktır” Maliye Postası, (15 Mart 2001).
    KOŞ, İsmail. “Maliyet Bedeli Artırımı” Vergi Dünyası Sayı:208 (Aralık 1998).
    ÖNGEN, Safiye. Vergi Muhasebesi (Ankara: Yaklaşım Yayınları, 2000).
    ÖNGEN. Safiye. “Amortismana tabi İktisadi Kıymetlerin Sigorta Tazminatı” Yaklaşım
    13
    Dergisi, Yıl: 6, Sayı:64 (Nisan 1998).
    ÖRTEN, Remzi. “Yenileme Fonu ve Muhasebe Uygulamaları”, Yaklaşım Dergisi,
    Yıl:7; Sayı:76 (Nisan 1999).
    ÖRTEN, Remzi. Genel Muhasebe ve Tekdüzen Muhasebe Sistemi Uygulama
    Örnekleri (Ankara: Gazi Kitabevi Yayınları, 2000).
    ÖRTEN, Remzi. Ortaklıklar ve Muhasebe Uygulamaları (Ankara: Gazi Kitabevi
    Yayınları, 1999).
    PERÇİN, Necati. “Yenileme Fonu Uygulaması ve Muhasebesi” Vergi Sorunları,
    Sayı:100.
    STURROCK, Ford. Farm Accounting and Management (Toronto: 1981).
    ŞEKER, Sakıp. Dönem Sonu İşlemleri-Cilt-2: (Ankara: Yaklaşım Yayınları, 1999).
    ŞİMŞEK, Özgür. “Demirbaş Eşyanın Değerlemesi, Yeniden Değerleme ve Yenileme
    Fonu Uygulaması”, Vergi Dünyası, Sayı: 208 (Aralık 1998).
    TOKAY, Hüseyin. “Duran Varlıkların 8 No.lu Türkiye Muhasebe Standardına Göre
    Aktifleştirilmesi”, Yaklaşım Dergisi, Yıl:7, Sayı: 77 (Mayıs 1999).
    TOKAY, Hüseyin. “Duran Varlıkların 8. No.lu TMS’ye Göre Aktifleştirme Sonrası İşlemleri”,
    Yaklaşım Dergisi, Yıl:7, Sayı:79 (Temmuz 1999).
    TOKAY, Hüseyin. “Maddi ve Maddi Olmayan Duran Varlıklarla İlgili Türkiye Muhasebe
    Standartlarının Muhasebe Uygulamaları ve İlgili Vergi Yasaları İle Karşılaştırılması”,
    Muhasebe Bilim Dünyası Dergisi, Cilt:1, Sayı:1 (Nisan 1999).
    ÜREL, Gürol. “Sabit Kıymet Satış Karının Tespiti ve Yenileme Fonu Uygulaması”,
    Vergi Dünyası, Sayı:214 (Haziran 1999).
    YILDIRIM, Şevket ve Canan ARIKBAY. Tarım İşletmelerinde Verimlilik Ölçümüne
    Uygun Kayıt Sistemlerinin Geliştirilmesi (Ankara: MPM Yayını No: 415,
    1990).[/CENTER][/CENTER][/COLOR]

    [Resim: iloveaccountinght4.gif]
    (Bu Mesaj 28-01-2011 07:58 PM değiştirilmiştir. Değiştiren : hust59®.)
    15-10-2007 03:22 PM
    Web Sayfasını Ziyeret Edin Tüm Mesajlarını Bul Alıntı Yaparak Cevapla
    « Önceki | Sonraki »
    Cevapla 



    Forum'a Git: